Қазақ және ағылшын мақал мәтелдерінің тәрбиелік мәні және аударылу мәселелері
.RU

Қазақ және ағылшын мақал мәтелдерінің тәрбиелік мәні және аударылу мәселелері

Дата19.03.2017өлшемі86.83 Kb.
Уәйіс Әлия Аязбайқызы – Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, шетел тілдері факультеті
Қазақ және ағылшын мақал - мәтелдерінің тәрбиелік мәні және аударылу мәселелері

Аннотация

Мақал - мәтелдер халық шығармашылығының элементтік көрінісі, яғни халық даналығын салт-дәстүрін, мінез-құлқын, тарихын, рухани құндылықтарын қысқа және образды түрде жеткізеді.


Кілттік сөз: мақал-мәтел, тәрбие, тіл, тұжырым, аударма
Бүгінгі таңда адамзат тарихының шексіз өрлеп, кемелденген заманында, мәдениет пен өнер, саясат пен тіл салаларында халықаралық қатынастың дамып, жанданған уақытында салыстырмалы және салғастырмалы тіл білімі ең өзекті де көкейтесті мәселенің бірі болып отыр. Олай дейтініміз, тілдерді салыстыра, салғастыра зерттеу әр тілдің өрнек бояуын, ұлттық ерекшеліктерін, қайталанбас қасиетін танып білуге жол ашады. Салғастырмалы тіл білімі мәдениетарлық қатынастың төрінен орын алып, халықтардың бір-бірімен түсінісу барысын жүзеге асыруға кеңінен ат салысады.

Шет тілін меңгертуде және оқушылардың сөздік қорын дамытуда алатын орны ерекше фразеологиялық тіркестер тобына жататын мақал-мәтелдер мән-мазмұнның тереңдігімен ерекшеленеді.

Қазіргі таңдағы басты проблемалардың бірі- тіл мәселесі. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өз жолдауының «Тілдердің үш тұғырлығы »стратегиясында тіл мәселесіне қатты назар аударған болатын. Тіл -   жүректің үні ғана емес, ұлттық рухтың абыройы мен болмысы. Елімізде  қазақ тілі -  мемлекеттік тіл, орыс тілі – ұлтаралық қатынас тілі, ал ағылшын тілі  - жаһандық экономика тілі болып саналады. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев та  тілді дамытудың күнбе –күн  назарында ұстау қажеттігін  жиі-жиі көтеріп,  тілдің мәртебесін көтеруді міндет етіп отыр.[1]

Еліміз тәуелсіздік алып заман талабына сай дамуы үшін әрбір азамат ағылшын тілін жақсы меңгергені жөн.Ағылшын тілі де қазақ тілі сияқты көркем де шебер , мағыналы да мазмұнды қанатты сөздерге бай.Сол қанатты сөздердің бірі- мақал-мәтелдер.

Қазақ тілін басқа да шетел тілдермен салғастыра қарастыруды дамыту – ана тіліміздің қолданылу аясының кеңейіп, мемлекеттік тіл ретіндегі статусы мерейінің үстем болуына үлкен әсер ететіні сөзсіз.

Тіл, яғни бұл әлемнің тарихы, саяси өмірі, рухани және ұлттық мәдениеті, жан-жақты көрінісі. Әрбір халықтың тарихи даму кезіндегі сан алуан өзгерістер тілдің грамматикалық-лексикалық жүйесінде өзіндік із қалдырып отырғаны белгілі. Алайда, өзінің тұлғалық және мағыналық біртұтастығын сақтап қалған тілдік бірліктер - мақал-мәтелдер. Мақал-мәтелдер, тұрақты сөз тіркестері, неологизмдер, қанатты сөздер және де тілдік бірліктер адам арасындағы байланысты бейнелі, мазмұнды ете отыра шетел тілін меңгерушілерге коммуникативтік, танымдық, эстетикалық қызметтерін ынталандырады.

Мақал-мәтелдерді айтылатын оймен орайластырып, орынды қолдансақ, сөзіміз өткір, көңілге қонымды, көркем әрі бейнелі болады. Мақал-мәтелдер аз сөзбен терең мағынаны беретіндіктен, өте ұтымды болады, сөйлеген адамның шешендігін, ой ұшқырлығын, тапқырлығын байқатады.

Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде мақал мен мәтелге мынандай түсіндірме берілген: мақал – үлгі-өнеге ретінде айтылатын жалпы халықтық нақыл сөз; мақал деп қысқа, образды, ұйқасты, тұжырымды нақыл сөзді айтамыз [2]. Мәтел – тұжырымды. Бейнелі әрі ықшам нақыл сөз [2].

Қазақ халқының мақал-мәтелдерінің шығу тегі жөнінде айтар болсақ, А.Байтұрсынұлы: «Мақал да тақпаққа жақын салт-санасына сәйкес айтылған пікірлер. Тақпақтан гөрі мақал маңызы шын келеді. Мәтел дегеніміз кесегімен айтылатын белгілі-белгілі сөздер. Мәтел мақалға жақын болады. Бірақ мақал тәжірибеден шыққан ақиқат түрінде айтылады. Мәтел ақиқат жағын қарамай, әдетті сөз есебінде айтылады»[3],─ деп көрсеткен болатын. Демек, мақалда тұрмыста қолданылып жүрген сөздеріміз шындықпен астасып келіп, мақалдап, шешен тілмен айтылатын сөздер болса, ал мәтелде тұрмыста қолданылатын сөздердің шындыққа жанаса қоймай, кесегімен айтылатын сөздердің қатарына жатқызуға болады.

Ағылшын тiлiнен қазақшаға аударуда қиыншылықтар кездесетiнi де сөзсiз. Аударманы жасаған кезде басқа тiлдiң көмегi арқылы белгiлi бiр тiлдегi мазмұнды мүмкiндiгiнше дәл жеткiзу, ағылшын тiлiндегi мақалды немесе мәтелдi түсiнiп, оны өз туған тiлiнде түсiндiруге және керiсiнше жасау iскерлiгiне ие болу мiндетi қойылады. Екі тiлдегi мақал-мәтелдердегi немесе нақыл сөздердегi мағыналық реңктiң ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ұғыну ағылшын тiлiн үйренуiне елеулi көмек көрсетедi.

Ағылшын ғалымдарының бірі Джон Хеуд (John Heywood) мақал-мәтелдерді зерттеп өзінің алғашқы"The Proverbs of John Heywood: Being the "Proverbes" of that Author Printed 1546. Ed., with Notes and Introduction" кітабын шығарған болатын. Кейінгі зерттеген баспаларын автор 1550, 1555, 1560 жылдары жарыққа шығарды. Осыдан кейін 1678 жылдары Дж. Рэйдің 'English Proverbs" атты енбектері жарық көрді. [4].

Мақал-мәтелдер мен әр алуан қанатты-нақыл сөздерді жан-жақты зерттеуге байланысты пайда болған тіл білімінің дербес те жаңа салаларының бірі - ол Парамиология . Көркем сөз тәсілдерінің ішіндегі қуаттысы мен құнарлысы болып саналатын мақал-мәтелдер тіл атаулының баршасына тән, өзіндік ерекшелігімен көзге түсетін универсалдық құбылыс. [5].

Қазақ тілінде мақал-мәтелдердің бәрі негізінен жай сөйлем түріндегі тұрақты сөз тіркестеріне жатады, яғни олар тұлғасы жағынан ұзақ уақыттан бері қалыптасып, белгілі бір  формада тұрақталған, мазмұны жағынан біртұтастыққа ие болған жай сөйлем типтері.


Құрылымы жағынан қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің өзара ұқсастықтары жиі кездеседі:




Бұйрық райлы

сөйлемдер:




    Болымсыз түрдегі бұйрық рай, яғни тыйым салу:

Шартты райлы сөйлем түрінде:

Болымсыз жай сөйлем түрінде:

Ойнап сөйлесеңде, ойлап сөйле. - Even joking, joke deliberately

Асатпай жатып, құлдық деме- Don't hallo till you are out of the wood

Әлін білмеген әлек - Look before you leap



Біреу тойып секіреді, біреу тоңып секірді - One jumps with satiety, the other-with severe cold

Аз сөз - алтын No wisdom like silence

Сұлу сұлу емес, сүйген сұлу- Beauty is going to the beholder's eye



Мақал-мәтелдердің көбісі жастарды елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адалдыққа, кішіпейілдікке, жалқаулықтан сақ болуға, мақтаншақтық сияқты қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген. Ағылшын және қазақ тіліндеде осындай жақсы және жаман қасиеттерден сақ болуға қолданыста жүретін мақал - мәтелдердің артып жатарлық.

Тәрбиелі қыз, арлы жігіт, ел қорғайтын азамат, халық қамын қамдайтын ел ағасы, ұлыстың анасы болуға лайық кемеңгер бәйбіше қандай болу керек, елдің қадірі, жердің қадірі, ата-ана мен ағайынның қадірі неде, осының барлығы ‒ мақалдар мен мәтелдерде қапысыз өрнек салған. Әрине, мақалдар мен мәтелдердің авторы да ‒ халық, есінде сақтаушысы да – халық. Бірақ, сол әр қилы замаңда өмірге келген мақалдарды кейінгі заман адамының түсініп, қабылдауы әр түрлі болуы мүмкін. [6].

Мысалға:

Бірлік болмай - тірлік болмас

There is no life without unity

Төзе алмасаң бейнетке, қолың жетпес зейнетке

No sweet without some sweat

Екі қолға бір күрек

If there is a neck the yoke will be found

Мал аласы - сыртында, адам аласы ішінде

Appearances are deceitful

Ақымақ бас екі аяққа тыныштық бермес

A bad head does not let legs rest

Мақал-мәтел құрылыс жағынан сырттай ұқсас болып келгенмен, олардың мазмұнды түйіндеуінде, ойды шешуінде өзіндік ерекшелігі байқалады.Мысалы, туған жерге отанға қатысты мақалды алып қарасақ, «Отанды сүю - отбасынан басталады» деген мақалда мағынасы бойынша талдасақ, яғни балаға отанды құрметтеуге отбасының тәрбие үлгісінен басталатын айтылып тұр. Дәл осы мақал-мәтелдің ағылшынша нұсқасын алып қарайтын болсақ «Love to Motherland infused in family hearth» деп беріледі. Яғни, мұндағы айтылып жатқан ой қазақ нұсқасындағы ойды турасында жеткізіп тұр. Екі нұсқадағы мағына толық сақталған.  

Достыққа қатысты айтылатын мақал-мәтелдердің бірі «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады». Мұнда адамға ақыл айтар кезде достың дұшпанға карағанда қатты айтатыны мысалға келтіріліп салыстыра, салғастыра айтылып тұр. Сонымен қатар бұл мақалда теңеу бар. Байқап отырғанымыздай, яғни бізге өмірде бізге жамандық тілейтін, арам ойы бар жақыныңды, досыңды - дұшпан деп теңеліп тұр. Бір жақсы - бір жаман адамның күлдіріп, жылатып айтады деп теңеуінде. Сонда ең жақын достың жылатып айтқаны - досының ісінің жақсылығын тілеп, арам ойсыз айтылғаны. Мұндағы «жылатып айту, күлдіріп атйу» сөздері тура мағынасында емес, ауыспалы мағынасында белгілі бір күйді білдіріп  қолданылып тұр. Осы мақал-мәтелдің ағылшынша нұсқасын алып қарайтын болсақ «A good medicine tastes bitter» деп берілген. Мұны турасында аударатын болсақ «Шипалы дәрі ащы болады» деп беріледі. Яғни екі тілдегі мақал-мәтелді салыстырып талдайтын болсақ, бұлар мағынасы жағынан ұқсас келеді.

Қаншама берік және тіл үшін нормаға айналған стандарт болса да, абсолюттік ұғым емес, ол тілдің тарихи дамуына байланысты, көрші тілдердің әсерінен, сондай-ақ тілдің ішкі даму заңдылықтарына сәйкес, стильдік қолданысқа сөз зерерлеріне сөз саптау шеберлеріне байланысты ертүрлі өзгерістерге түсіп отырады. Бірақ бұл өзгерістер мақал-мәтелдердің жалпы мазмұнына, мағынасына, бүкіл тіркеске негіз дәнекер болып тұрған образ бейнеге бөленденуі сан келтіре қоймайды. [7].

" Қазақ және ағылшын мақал - мәтелдерінің тәрбиелік мәні және аударылу мәселелері" деп аталған тарыбында мақал мен мәтелге анықтама беріліп, өзара ортақ тұстары және айырмашылықтары айқыңдалды.

Мақал-мәтелдердің бала тәрбиесінде беретін тәрбиелік маңызы бар, мысалға оқушы бойында өз істерінің бұрыс екенін білу, адамдарға кішіпейілдік және нәзік сезімталдық, артық сөз сөйлемеуге, кешірімді болуға тәрбиелейді.

Осындай ғылыми жұмыстар алдынғы уақытта жетіспеген жерлерін толықтыруға, түзетуге, ауқымын кеңейтуге және басқа да ізденістерге, зерттелмеген мәселелерді қолға алу екі тілді сөздіктер, кітапшалар шығаруға нұсқау болады, ғылымға деген қызығушылық тудырады.

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Назарбаев, Н.А. Қазақстан халқына жолдауы /Н.А. Назарбаев// Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. Астана. - 2007

2. Ысқақов, А.Ы. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 8 том / А.Ы. Ысқақов – Алматы: Ғылым, 1985. - 591б.

3. Байтұрсынов, А.Б. Әдебиет танытқыш / А.Б. Байтұрсынов. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.

4. Heywood, J. The Proverbs of John Heywood; Being the Proverbes of That Author Printed 1546. Ed. , with Notes and Introduction / J. Heywood.- General Books LLC, 2013.- 64 б.

5.Паремиология [Электронный ресурс].-Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/. Данные соответствуют на 23.09.2014

6. Алпысбаева, Қ. “МӘДЕНИ МҰРА”. Бабалар сөзі. Жүз томдық. 65 том. Қазақ мақал-мәтелдері / Қ. Алпысбаева, Т.Әлбеков, С.Қосан. - Астана: Фолиант, 2010.- 414 б

7. Ахманова, О.С., Вертикальный контекст как филологическая проблема/ О.С.Ахманова, И.В. Гюббент // Вопросы языкознания. М., 1977. №3. — Б.49.




Уайс Алия Аязбаевна - Актюбинский Университет им. С. Баишева

2 курс магистратура

Казахстан, Актобе
aliyaua@mail.ru
Ключевые слова: пословицы, воспитание, язык, концепция, перевод

Резюме

Пословицы и поговорки представляют собой элемент народного творчества, который позволяет сжато и образно выразить народную мудрость, отразить историю и мировоззрение народа, его обычаи, традиции, нравы и ценностные ориентиры.
Uais Aliya Ayazbayevna - Aktobe University named after S.Baishеv

2 course magistracy

Kazakhstan, Aktobe
aliyaua@mail.ru
Resume

Proverbs and sayings presents as an element of national creativity which allows briefly and figuratively to express popular wisdom, to reflect history and outlook of the people, his customs, traditions, and valuable landmarks.


Keywords: proverbs, education, language, concept, translation

Достарыңызбен бөлісу:

94-ocenka-riskov-i-neobhodimie-meri-xxi-vek-bessmertie-ili-globalnaya-katastrofa.html
94-osobennosti-reshaemih-zadach-uchebnoe-posobie-omsk-izdatelstvo-sibadi-2003.html
94-poryadok-i-srok-viplati-dohoda-po-obligaciyam-vklyuchaya-poryadok-i-srok-viplati-kazhdogo-kupona.html
94-prodolzhenie-tablici-21-metodicheskoe-posobie-i-kontrolnie-zadaniya-dlya-studentov-zaochnikov-tehnologicheskih.html
94-specializaciya-i-kooperirovanie-kak-effektivnie-formi-organizacii-proizvodstva.html
94-trebovaniya-bezopasnosti-pri-hranenii-i-primenenii-gazovih-ballonov.html
  • abstract.bystrickaya.ru/100-2087-gagiev-aleksandr-ruslanovich-5-60-52-49-161-spiso-k-abiturientov-viderzhavshih-vstupitelnie-ekzameni-v.html
  • predmet.bystrickaya.ru/sostoyanie-i-perspektivi-ispolzovaniya-mineralno-sirevoj-bazi-ryazanskoj-oblasti.html
  • assessments.bystrickaya.ru/ekonomicheskie-celi-funkcii-i-meri-tamozhennogo-regulirovaniya.html
  • zanyatie.bystrickaya.ru/predpriyatiya-i-uchrezhdeniya-kak-subekti-administrativnogo-prava.html
  • reading.bystrickaya.ru/malisheva-l-voronezhskaya-oblast-konkursnaya-programma-k-dnyu-morskogo-i-rechnogo-flota-22-sostaviteli-hodkin-n.html
  • kanikulyi.bystrickaya.ru/zarabotnaya-plata.html
  • literatura.bystrickaya.ru/soderzhanie-annotaciya-programmi-programma-professionalnoj-podgotovki-po-professii-povar-shifr-16675-soglasovanie.html
  • textbook.bystrickaya.ru/gosudarstvennaya-sistema-zanyatosti-struktura-osnovnie-napravleniya-razvitiya-na-sovremennom-etape.html
  • lesson.bystrickaya.ru/nacionalnie-osobennosti-ruminskoj-kuhni.html
  • essay.bystrickaya.ru/bibliograficheskij-ukazatel-postuplenij-v-rnmb-maj-iyun-2004-g.html
  • otsenki.bystrickaya.ru/skazka-o-spyashej-krasavice-v-pyati-kartinah.html
  • universitet.bystrickaya.ru/sroki-realizacii-programmi-v-techenie-1-polugodiya.html
  • control.bystrickaya.ru/demontazh-sharovih-kranov-15-instrukciya-dlya-uchastnikov-razmesheniya-zakaza-11-dlya-uchastnika-razmesheniya-zakaza.html
  • write.bystrickaya.ru/glava-21-smeh-tajna-anonim-vvedenie-v-socialnuyu-epistemologiyu-yazika.html
  • testyi.bystrickaya.ru/annotaciya-rabochej-programmi-po-napravleniyu-podgotovki-38-03-02-menedzhment.html
  • otsenki.bystrickaya.ru/respublika-bashkortostan-poslanie.html
  • essay.bystrickaya.ru/dzhozef-zinker.html
  • bukva.bystrickaya.ru/poyasnitelnaya-zapiska-obrazovatelnaya-programma-gou-sosh-815-na-period-2010-2013-godov-prinyata-na-zasedanii.html
  • turn.bystrickaya.ru/osnovnaya-obrazovatelnaya-programma-oop-realizuemaya-vuzom-po-specialnosti-180400-140604-65-elektroprivod-i-avtomatika-promishlennih-ustanovok-i-tehnologicheskih-kompleksov-3.html
  • kanikulyi.bystrickaya.ru/zhurnala-stranica-4.html
  • universitet.bystrickaya.ru/tekushego-potenciala-rinka-strategicheskij-marketing.html
  • literatura.bystrickaya.ru/shkola-internat-licej-internat.html
  • kanikulyi.bystrickaya.ru/vvedenie-municipalnaya-programma-energosberezhenie-v-gorodskom-okruge-kolomna-na-2010-2013-gg-prilozhenie.html
  • urok.bystrickaya.ru/programma-nauchno-prakticheskoj-konferencii-sahalinskij-turistskij-klaster-opit-problemi-perspektivi-sahalinskaya-oblast-g-yuzhno-sahalinsk.html
  • tetrad.bystrickaya.ru/uzhastova-nataliya-i-prikladnie-aspekti-inostrannih-yazikov.html
  • letter.bystrickaya.ru/obrazovatelnaya-programma-mou-vechernyaya-smennaya-obsheobrazovatelnaya-shkola-stupinskogo-municipalnogo-rajona-2010god.html
  • writing.bystrickaya.ru/instrukciya-letchiku-po-ekspluatacii-samoleta-il-2-s-motorom-m-38-m-voennoe-izdatelstvo-nko-sssr-1942-84-s-tehopisanie-samoleta-il-2-s-motorom-am-38-chast-m-voennoe-izdatelstvo-nko-sssr-1941-48-s-stranica-2.html
  • desk.bystrickaya.ru/pogruzhenie-v-imitirovannuyu-sredu-a-v-gavrilin-pervij-kadetskij-korpus-kak-gumanisticheskaya-vospitatelnaya-sistema.html
  • portfolio.bystrickaya.ru/polozhenie-memoriala-pobeda.html
  • occupation.bystrickaya.ru/o-yazichestve-v-drevnej-rusi.html
  • textbook.bystrickaya.ru/istoriya-sovetskogo-ugolovnogo-prava-a-a-gercenzon-sh-s-gringauz-n-d-durmanov-m-m-isaev-b-s-utevskij-izdanie-1947-g-allpravo-ru-2003-stranica-8.html
  • credit.bystrickaya.ru/otvet-1-registrovaya-otvet-2-uchebno-metodicheskij-kompleks-po-discipline-mikroprocessornie-informacionno-upravlyayushie.html
  • books.bystrickaya.ru/enciklopediya-nepoznannogo-tom-2-stranica-3.html
  • laboratornaya.bystrickaya.ru/rabochaya-programma-disciplini-upravlenie-nedropolzovaniem-i-prirodoohrannoj-deyatelnostyu-napravlenie-podgotovki-080200-menedzhment.html
  • testyi.bystrickaya.ru/a-i-grigorev-2009-g.html
  • © bystrickaya.ru
    Мобильный рефератник - для мобильных людей.